A MEMORIA DA TERRA

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Sen clasificar | Posted on 30-11-2009


“O día en desapareza o derradeiro río, o día en que se extinga o derradeiro peixe, os homes brancos decataranse de que o diñeiro non se come”

http://www.abc.es/20091130/cultura-cultura/memoria-tierra-20091130.html

A SANTA COMPAÑA DO(S) NOSO(S)

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Artigos de La Opinión de A Coruña | Posted on 29-11-2009

Ollando a exposición –imprescindible, ineludible– de Ruth Matilda Anderson, enxergo tódolos meus, tódolos nosos, coma unha cadea de estadeas. Facéndonos acenos dende alí. Pedíndonos iso dende alí. Chamándonos aínda dende alí: dende esoutra clase de bardo que non é nin o bardo da morte nin o bardo do renacemento –polos que xa pasaron moitas veces– senón un que podiamos denominar o bardo da Historia. Da nosa historia. Velaí están a miña avoa a panadeira, a miña bisavoa a lavandeira, o meu avó o albanel, o meu bisavó o afiador e paraugueiro. E todos, todos iles, fillos ou netos de labregos, de artesáns, de mariñeiros. Coma case que todos nós.
Fitando as fotografías de R.M.A. entendo unha parte do que son, iste estadio da miña existencia. Amando o labor de R.M.A. comprendo o meu amor por Galiza, o meu amor polo meu amor. Pero, ai, tamén penso con mágoa naquiles que non se entenden, naquiles que non se aman, por seren, precisamente, os galegos que xa non son.
Admirando as imaxes de R.M.A. sorrío ó decatarme da similitude entre as súas siglas e as da A.R.M.H. A súa e a do seu pai, Alfred Anderson; a súa e a da súa amiga, Frances Spalding, foi unha Asociación pola Recuperación da Memoria Anímica/Atávica. Como se, xa daquela, iles, tres forasteiros!, traballasen por nós: pra acirraren a memoria dos desmemoriados.
Inseríndome nas paisaxes de R.M.A. vénseme á mente Rocco e os seus irmaos: a mellor película que se fixo endexamais sobre a emigración do agro á cidade; sobre cómo os labregos perden nesta a súa unidade e a súa identidade, devindo, aínda máis, “en servos dos demais, e esquecendo os seus deberes”. En concreto, acordo a escena na que Nadia, a candonga extraviada, se namora da bondade de Rocco e decide cambiar de vida: “Na miña aldea –dille il– fican mozos así, da miña idade, pero pobres, pobres como non podes nin maxinar (…) Eu tivese quedado alí de boa gana. Alí tiñamos medios dabondo pra saír adiante. Alí foi onde nacemos, onde medramos. Eu non son quen de adaptarme, de atoparme a min mesmo nunha gran cidade (…) Moitos conseguen afacerse decontado. Mesmo desexar o mesmo cós outros. Eu non. A min gustaríame desexar tamén un coche, por exemplo, pero só tras ter desexado e obtido o que se precisa denantes: un traballo seguro, unha casa e a certeza de comer tódolos días (…) Eu creo que cada quen pode levar a vida que arela. Tan só abonda con que un se o propoña e teime. Sen medo.”
Barrenando coas obras de R.M.A. lembrei algo que escribín hai tempo nesta mesma columna. Que “onte, cando aínda eramos un país pobre pero potencialmente rico, os escasos, atrasados medios de produción e os numerosos, aínda renovables recursos naturais estaban, literalmente, en maos do pobo (esa palabra que agora tanto amola ós sociólogos, ós filósofos, ós políticos). E digo literalmente porque, aínda que moitos dos nosos paisanos non os posuían, eran iles, sen dúbida, quen manexaban a terra e o gando, o mar e o peixe, a madeira e a pedra, a la e o liño… Hoxe, en troques, cando xa somos un país disque rico pero sumido a feito noutra clase de pobreza igual ou pior, os medios de produción, crecentes e mellorados, e os recursos naturais, minguantes e esquilmados, están, mormente, en maos dunhas poucas empresas foráneas ou doutra caste de caciques máis ruín e menos concienciada da que había entón. E aquiles que durante séculos levaron sobre os seus ombros a gravísima carga de nos daren de comer e de vestir están case que a piques de se extinguir: os nobres, si, traballadores.”
Analizando as sombras de R.M.A matino nun artigo da activista Esther Vivas, autora de diversos libros sobre movementos sociais e consumo responsable, segundo a cal resulta que aquil antigo sistema agrícola daquiles pailáns atrasados era o bo e o axeitado, e que estoutra agricultura industrial que chegou canda o progreso está a estragar as terras de toda a Terra. Un exemplo: daquela, as patacas ían das leiras ás potas, ou, coma moito, de Pastoriza á Cruña. En troques, arestora, “gastamos máis enerxía mandando unha leituga a Holanda cá que empregamos en producila”. O noso leite vén de Francia, e mesmo os ataúdes onde rematan os nosos corpos saen das fábricas chinesas. Un proceso cada vez máis absurdo e aniquilador.
Escrutando as testemuñas de R.M.A. coido prós meus adentros: “Cómo é posible que, daquela, en medio de tanta miseria, houbese tanta beleza, e que, en troques, agora, afogados na riqueza, haxa tanta fealdade, estoutras clases de miserias?” E, de socate, acho a resposta no retrato do “rapaz con abarcas” d’O Bolo. Eilo enxeño dos nosos! O que levou a aquil Rimbaud Zapateiro, a aquil cativo deseñador avant la lettre, a inventar un calzado, feito con tiras de caucho, absolutamente moderno. Seguro que, daquela, os demais nenos, pobres e ricos, se rirían dil. Seguro. Pero, ha!: velaí está o adiantado, posando fachendoso, cunha obra de arte que nin Verino nin Camper. Ha!
Doéndome perante as figuras de R.M.A. –que, secasí, malia a súa pobreza conxénita, aparecen sempre sorrintes, sempre orgullosos do pouco que teñen e do moito que saben que valen- lembro que “a practica totalidade das especies arbóreas da Galiza está afectada por algún tipo de doenza”. Os nosos castiñeiros, carballos, piñeiros… e mesmo o ditoso eucalipto, ise símbolo da Invasión Colonizadora, están a morrer. E eu non podo deixar de preguntarme se a peor das pestes que sufrimos hoxe non iremos ser nós, os herdeiros daquil país polo que R.M.A. deveceu tanto.
Analizando as emulsións de R.M.A. penso nun titular de El País desta semana: “Os galegos suicídanse máis.” Consonte o psiquiatra José Manuel Crespo, a taxa anual de suicidios en Galicia é de 11 por cada 100.000 habitantes. Tan só na comarca de Ferrol, cada día tentan matarse un home ou unha muller. Ou sexa que, dende que Castelao nos advertiu de que o pobo galego constituía unha nación proclive a suicidarse, a nosa tendencia a autoaniquilación non fai máis que medrar. Somos –ou mellor dito– teimamos en ser coma esa planta que veñen de redescubrir na Illa de Sálvora, o erodium maritimum: unha especie en perigo de extinción.
Desentrañando as escritas da luz, as mensaxes cifradas de R.M.A. non podo senón darlle a razón a Francisco Caamaño cando asevera que a Galiza non foi, non é, non pode ser un país de Molochs, de metrópoles xigantescas, xa que estas só contribúen á desintegración social, cultural e medioambiental: “Qué modelo de país sostible queremos? Deixámonos levar polos pulos de modernidade e tentamos facer unha cidade financeira en medio dun espazo que apenas ten 20.000 habitantes, e iso non é razoable. As vilas han tentar ser vilas, e as aldeas, aldeas, e iso non é incompatible co feito de mellorar a calidade de vida. É máis, enriqueceríanos.”
Contemplando as instantáneas de R.M.A. penso no nome do novo centro comercial, na nova catedral á que acoden en masa os novos coruñeses da vila e da bisbarra, procurando inutilmente o que non atopan en si, o que non achan en ningures: a Dolce Vita.
Vagando entre as ánimas, da mao das estantigas de R.M.A. acordo unha anécdota que me aconteceu o outro día nun quiosco de Monte Alto. Pedín: “El País”. E un xubilado que había ó meu carón retrancou: “O país? A ver quén o fai, agora que está desfeito!”
Tras visitar, varias voltas, a exposición de R.M.A., volvo marchar cun nobelo de xisto atragoado na gorxa: o que me deixa ise poema de Rosalía, traducido pola estadounidense, no que Ela, a primeira das nosas visoiras, vai buscando o seu pobo por acó e por aló, por dentro e por fóra sen chegar a atopalo, porque xa desapareceu.