“As primeiras comuñóns” (fragmento dun ensaio sobre Rimbaud)

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Ensaios | Posted on 30-11-2010

As primeiras comuñóns”, pola súa banda, é un extenso poema dividido en nove partes,[1] o cal xa indica a importancia -e a influencia negativa- que ise suposto “ritual iniciático” tivo pra Rimbaud.[2] A primeira estrofa retoma o tema que estabamos a analizar, só que esta vez sen dengues: «Mira que son estúpidas estas igrexas das vilas,/ onde quince horrendos cativos», asexados pola Virxe e algún ca outro «santo disecado», escoitan as prédicas do catecismo («as divinas garuladas») por boca dun «corvo grotesco».

            O poema, dun lirismo tan atroz, tan novidoso e radical que aínda hoxe nos abraia, é demasiado complexo como pra abordalo enteiramente aquí: de feito, il só xa dá pra un ensaio, tanto pola temática que aborda coma polo estilo con que o fai. O que máis nos interesa salientar niste momento é a “doenza” que, «a véspera do Gran Día», se apodera da nena protagonista. Esa vítima das «misticidades grotescas», das «boas obras embrutecedoras», tan semellante a moitas das mulleres reais e ficticias do século XIX que padecían “dos nervios” ou de “histeria”, segundo o diagnóstico das súas familias, dos seus maridos e dos seus médicos…

            «Morro…», di a rapariga sobre a fronte da cal, ó día seguinte, «Deus fará nevar auga bendita».[3] A protagonista está posuída, a todas luces, por unha intensa ardentía espiritual -que contrasta coa frialdade das ensinanzas que recibe, esa neve divina. Mais tamén está posuída polo deus «vencedor», quen non só «vai embebendo a modiño a súa alma», senón apoderándose do seu corpo (as «virxindades presentes e futuras», a cambio das cales «ela morde as frescuras da túa Remisión») e apoderándose tamén da súa mente. Pero o que a rapaza non sabe, ou non dá en comprender de todo, é que está posuída, mormente, por unha paixón carnal, sexual. Unha “quentura” que nin sequera os «perdóns» de «Adonai» ou da «Raíña de Sión, máis xeados cós lirios de auga», apagan. Por iso, cando «os enlevos místicos rompen ás veces…/ e chega entón a pobreza de imaxes», chega l’ennui, a gaiota sinte «curiosidades vagamente impúdicas» que «axotan o soño de castas azulidades»,[4] e sorpréndese a si mesma guichando, tentando descubrir qué diaños hai debaixo do «pano co que Xesús vela a súa nudez».

            A rapaza, coa «alma agoniada e coa fronte/ afundida na almofada que afuracan os seus berros,/quere prolongar os supremos lampos de tenrura/ e babea…».[5] Pero o certo é que a cativa «xa non pode máis››. Reméxese, ‹‹arquea/ as cadeiras e abre cunha mao a cortina azul/ pra que un chisco do frescor da habitación/ entre por debaixo das sabas, ata o seu peito e o seu ventre aceso…»

            O drama aquí exposto era un drama que, xa daquela, no último cuarto do século XIX, denunciaran e denunciarían un sen fin de poetas, novelistas e dramaturgos (tanto homes coma mulleres). Mais, por moito que lera Rimbaud, non deixa de abraiarnos o feito de que un rapaz de dezasete anos tivera acadado non xa semellante dominio literario senón unha finura psicolóxica tal como pra expresar a represión anímica e sexual que a sociedade civil e relixiosa da época impoñía a todos os seus membros, e cómo esta se manifestaba dun xeito especialmente tráxico na nenez e na adolescencia, ata o punto de anular e “perverter”, nalgúns casos, toda a súa personalidade.

            Por outra banda, Rimbaud, ó escribir iste poema, semella responderse a si mesmo, cando na parte VII (se) pregunta: «Quén cantará [ou sexa, quén se atreverá a criticar en voz alta] estas languideces[6] e estas piedades inmundas (…)/ oh sucios tolos que co voso divino oficio deformades aínda o mundo,/ cando á fin a lepra devore este corpo lene?»

            A alusión á lepra non é gratuíta: Rimbaud ve, en efecto, todos ises «nós de histerias» reprimidos coma unha “enfermidade contaxiosa” que se vai transmitindo -e que a sociedade enteira vai transmitindo- de xeración en xeración. Unha doenza conxénita, que pasa de pais a fillos e, peor aínda, de amantes a amantes. Pois ise é o senso obvio das dúas últimas partes do poema, onde a nena, xa unha muller “adulta” (se é que unha persoa coutada dise xeito poder chegar a ser adulta), confésalle ó seu marido -seguramente imposto- a súa desolación:[7]

 

Sabes que veño de matarte? Apodereime da túa boca,

do teu corazón, de todo o que se pode ter, de todo o que vós tedes,

e agora estou enferma: Ai, quero que me deiten

entre os Mortos abeberados coas augas nocturnas!

Eu era unha nena, e Cristo luxou os meus hálitos.

Il encheume ata a saciedade de noxo!

 

Aínda máis: Rimbaud, dándolle un xiro radical á moralidade da época, ve a antiga relación da rapaza con Cristo coma un acto de prostitución. O amor carnal, a sexualidade non é un pecado, tal e como afirma a Igrexa. O que é un pecado contra natura, o que é unha auténtica inmoralidade, é corromper así a alma dunha nena ou dun neno. Vosoutros, os homes -di a noiva macelada-,

 

non vos decatades de que a máis namorada

é, baixo a súa conciencia de terrores innobres,

a máis prostituída e a que máis sofre…

 

Os «sucios tolos» -está claro- fixeron ben o seu traballo: conseguiron que a rapaza crese pra sempre que «a inclinación que sentimos por vós é un erro», aínda que tamén é consciente de que «o meu corazón, a miña carne enlazada á túa carne/ formigan por culpa do bico pestilente de Xesús!».

            A partir desa noite, marido e muller xa non serán máis cá «alma podre» (ela) e a «alma desolada» (il), outras dúas vítimas das «túas maldicións». Cada vez que se deiten xuntos, farano sobre o «Odio inviolado» dise Zeus violador:

 

 Cristo! Oh Cristo, eterno ladrón de enerxías!

 Deus que dende hai dous mil anos consagras á túa palidez,

 cravándoas o derrubándoas ó chan, con vergonza

 ou cefalalxia,[8] as frontes das mulleres que sofren!


[1] É probable que o poema fora aínda máis longo, e que Rimbaud decidira logo acurtalo, tal e como semellan indicar os puntos suspensivos que hai entre las partes VI e VII, e VII e VIII.

[2] O poema foi escrito pouco despois da primeira comuñón da súa irmá Isabelle (14 de maio de 1871), áinda que algúns dos detalles que aparecen nil concordan con experiencias reais do neno-poeta, coma o feito de que a protagonista pase «toda a súa noite santa oculta nas latrinas», un lugar no que Jean Arthur adoitaba “refuxiarse” (cf. “Os poetas de sete anos”).

[3] O laio da nena lembra un fragmento dunha carta de Rimbaud a Izambard, escrita uns meses antes, na que o antigo alumno comeza a desvencellarse tamén do seu profesor e amigo: «Morro, descompóñome na vulgaridade, na maldade, na grisalla. Qué lle vou facer: teimo, dunha maneira horrible, en adorar a liberdade libre… e unha morea de cousas que “dan mágoa”, non si?»

[4] Un dos moitos neoloxismos de Rimbaud.

[5] O termo baba é un dos máis habituais na primeira etapa de Rimbaud, e case sempre entraña a idea de noxo, de desprezo, de desesperación, ou ben a de inxenua necidade, e mesmo un claro matiz sexual. Éralle tan querido que mesmo chegou a utilizalo como pseudónimo irónico no seu poema dedicado a Banville, “O que un lle di ó poeta a propósito de flores”, asinado como Alcide -nome real de Heracles ou Hércules- Baba, quizais en alusión á pesada carga que Rimbaud se impuxera daquela: non xa renovar a poesía senón «cambiar a vida» toda.

[6] Que, coido, debemos entender como “esmorecementos” e mesmo “fraquezas”.

[7] Un marido que, a súa volta, tamén está “enfermo” e reprimido, claro está, e que, igual que ela soñaba coa nudez de Cristo, soña «co branco millón de Marías». Frase que, como se enxerga a primeira vista, ten máis dunha connotación psicolóxica. 

[8] Rimbaud era moi dado nesta época a incluír termos médicos, técnicos, cultos…nos seus poemas, mesturados, ás veces, con frases feitas e mesmo vulgares.

 

Os comentarios están pechados.