Tono: o amador inxenuo

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 29-04-2010

 

          Un dos tópicos que, aínda hoxe, continuamos a sentir en calquera mostra de arte contemporánea, novel ou consagrada, é ese marabilloso de que “Boh! Isto tamén o fai o meu fillo!”. Marabilloso, abofé, pois, baixo o seu ton pretendidamente desprezativo, encerra unha gran verdade: a de que só os creadores iluminados son quen de preservar o seu neno interior. Isto é: a capacidade de abraio, de enlevo perante os misterios do universo.
          O avó de Tono (Santiago, 1967) foi “debuxante con Castelao”, e o pai “debuxante de andar por casa”. Por iso, por tradición familiar, “a miña nai pasaba o día acirrándome: Tono, debuxa! Debuxa, Tono!”. E o rapaz fíxolle caso. Tanto que, ós sete anos, instalado xa n’A Coruña, conseguiu ver impresas varias das súas primeiras obras en La Voz de Galicia. Dende entón, malia ter pasado por varias escolas de Galicia e Cataluña; malia ter aprendido dos mestres antigos e modernos, Tono segue a ser un neno. Un neno que pinta e esculpe.
          Cando lle preguntas polo que está a procurar nesa Cova de Hefesto que é o seu obradoiro, responde axiña: “A inxenuidade.” Palabra que, consonte il, “entraña os sensos de cortesía, de respecto, e sobre todo de Amor.” Por iso “eu defendo a inxenuidade coma modo e método de vida.” Por iso, ben cabe aplicarlle a este venerador de todo o venerable o verbo que San Juan de la Cruz inventou no Cántico espitual: “Adamar: amar dobremente.”
          Il mesmo tentou explicar a súa sinxela filosofía “da vida e da arte, que para min son inseparables, xa que a arte me aferra á vida e, asemade, me mergulla nun mundo paralelo e irreal”, nun manifesto no que bulen aforismos coma estes: “A realidade é mentira.” “O ser humano é o tema máis vizoso e apaixonante que existe.” “As formas non imitan a Natureza: acompáñana.” “O encontro da forma e da cor é froito do azar.” “Os erros son pasos cara a adiante.” Tono, xaora, dubida de todo o que ve porque coida que “a certidume é o principio da fin”. Mais se hai algo que ten ben claro é que “a arte, esoutra maneira que ten a vida de se manifestar, é tan sagrada coma esta”. E, malia ser un ateo confeso (ou máis ben “un seguidor do Tao”, desa enerxía cósmica indefinible pero transmisible, e presente en tódolos seres e en tódalas cousas), asegura “vivir e traballar coma un monxe, pois para min crear é rezar, rezar arreo”.
          Tono recoñécese “ante todo pintor, aínda que eu sempre digo que estudei pintura para me facer escultor!”. Le Forgeron de Rimbaud. O forxador de soños. O ferreiro do superreal. Non en van, o eixo do seu obradoiro é ise chintófano máxico que en galego posúe, curiosamente, unha chea de sinónimos: bigornia, engra, incre, zafra, craveira. O ferro e o lume. Dous dos símbolos de poder (construtor ou destrutor) máis enraizados no noso inconsciente colectivo.
          Hai uns meses, Tono sufriu “unha epicondinite moi grave, e coidei que endexamais volvería forxar”. Ende ben, conseguiu curarse, e, agradecido, “coma unha sorte de ofrenda ou de exvoto”, artellou unha escultura estrañísima, fermosísima, titulada O brazo do escultor. Un acto que revela perfectamente o seu xeito de “estar no mundo”: o mesmo cós dos xamáns de Lascaux ou Altamira; o mesmo cós dos videntes precolombianos ou africanos. Agora, con azos renovados, non para de tallar, arroxar, brunir, repuxar… coma un neno. De apañar todo o que o azar obxectivo lle guinda ó seu paso para, como di il, re/crealo… coma un neno. E alí, no cimo do Monte Alto, vén de preparar a súa primeira mostra integramente de esculturas. Fetiches e tótems con nomes tan engaiolantes coma Retrato do Sol ou O inventor de bágoas que agora poden verse na Galería MoretArt.
          É certo que en todos iles, igual que nos seus cadros, ladra a influencia de Ernst, Klee, Miró ou Giacometti. E, moi por riba desta, a da chamada “arte primitiva”, que cada vez ten máis presenza no seu labor. Pero, como aseverou Octavio Paz referíndose a René Char, Tono “non mente”. Il, coma os seus propios pais, ten “pais putativos: quen non?” Mais il, coma iles, como fixeron tódolos membros desa antiquísima liñaxe de seu, está a acrisolar a súa herdanza para conformar algo distinto. Proba diso son xa algunhas pezas inclasificables coma Nai Natureza ou Polifemo. Ídolos que nos atraen co mesmo magnetismo, co mesmo halo sacro que esoutros perante os cales Tono se axeonlla con auténtico fervor.

Manuel Suárez, a fe no cascallo

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 16-04-2010

 

Malia ser eu rimbaudiana, buñuelianamente anticristián, hai tres cruces na Galicia perante as cales me axeonllaría de moi boa gana. A primeira, a dun cruceiro de pedra irto no Concello de Vimianzo, esquecido de todo, vestido de acensalí ó cabo dun carreiro inzado de silvas. A segunda, a do Cristo obreiro de Luís Seoane. A terceira beice o lar de Manuel Suárez, o carpinteiro que a tallou fendendo unha capa de magma. Unha obra, coido eu, que se cadra gabaría o irredutible Antoni Tàpies. Unha cruz, sinto eu, na que brúa todo o cerne da Biblia: dende a lama de Adán ata o sangue do Nazareno.
          Manuel Suárez (A Coruña, 1972) recoñécese crente. Cre no Creador, con maiúsculo, e asevera que o “creador”, entre aspas, “o artista ou o que for, está en conexión directa con Deus; é a súa canle, unha sorte de gorxa divina, de teléfono, de reflectinte; un instrumento encargado de aportar o que o Creador, sen aspas, quere pór no mundo”. Secasí, coma auténtico crente, Suárez é un home ben sinxelo e humilde. Entregado ás súas dúas outras devocións: María, a súa compañeira, e mailos seus fillos.
          Manuel e María: os dous, na miña opinión, forman xa parte da historia da arte galega, pois il lle consagrou a ela –e ós froitos do seu ventre– unha suite de variacións en branco titulada A serie de María. Quince pezas abstractas, informalistas, de técnica mixta nas que, como digo, Suárez atinxiu unha incrible variedade de tonalidades, escalas, tesituras, melodías e harmonías brancas. Todo un canto ós seus amores: ó carnal e ó espiritual. Non en van esas obras irmás pero distintas naceron a partir do gofrado dun veo de noiva. Veo que, simbolicamente, Suárez rachou para tecelo de novo con infinidade de texturas… brancas. Coa propia multiplicidade desa cor tan simbólica.
          Após ese milagre que, con outro titulado Horizontes, supón un fito innegable na súa andaina polo Alén, Suárez está a artellar outras dúas series paralelas, igual de atrevidas, igual de impactantes, e que tamén entrañan un avance claro. Borrón e conta nova. Rectificacións e Arquitectura son os seus nomes, e poderemos ollalas este outono na coruñesa MoretArt. O tema da primeira, explícame el, “é, xaora, a do borrancho, a do risco, en ámbolos dous sensos do termo: rectificar unhas manchas previas con outras”, deixando discorrer a intuición. Por iso enxergo eu nesa serie unha certa afinidade coa obra pictórica de dous poetas: Victor Hugo e Henri Michaux. Un lirismo a secas, óseo, medular este de Suárez, quen gusta fondamente da poesía e, asemade, asevera procurar o cascallo da pintura: “Cando traballo teño moi en conta os valores que me inculcaron os meus mestres; ensinanzas que me marcaron a lume e eu sigo a gardarrego, coma o respecto á profesión, a fe cega no debuxo, o aprender primeiro a facer para logo desfacer, a adoración polo celme da pintura, fuxindo da moda, do comercial e do doado, aínda que non sempre o consiga.”
          Na etapa de Horizontes a arquitectura aparecía xa fundida coa paisaxe, igual que a figuración coa abstracción, nunha liña intermedia, ó xeito de Nicolas de Stäel. Pero agora, en Arquitectura, a relación entre esta e a pintura é o eixo da serie. Nela, por primeira vez, Suárez está a empregar “pranchas de aluminio coma soporte e parte integrante da peza, á procura dunha frialdade estética que, malia min, acaba sendo moi cálida”. Consecuencia, segundo el, dunha intensa contradición –ou síntese, quén sabe– persoal. “Cada vez acho máis paralelismo entre a miña vida cotiá e a creadora, pois as dúas me mallan da mesma maneira”, afirma. “Por exemplo: sempre me sentín coma un heavy con alma de lambido, e un lambido con alma de heavy. Ben, pois co meu labor acontece o mesmo: a miña alma tende cara á materia, ó barroco, á terra, ós pigmentos e ós materiais cálidos, mais a miña mente teima en acadar unha obra máis fría, máis plástica, máis sintética e minimalista.”
          Esa mesma esgazadura define o seu proceso. Suárez devece por unha “abstracción intelectual, perfecta”, que abrolle do acougo e do equilibrio. Pero “hei recoñecer que cada día son máis caótico e impulsivo, menos metódico”. O cal, secasí, el valora coma un progreso. “Antes ía cadro a cadro, paseniño. Cada peza había de ter un final. Agora non. Agora me guío máis pola obra, salto dunha serie a outra, deixo repousar máis os cadros, desboto o que non me convence sen mágoa ningunha. Talvez porque, ó peor, xa estou a medrar…”

 

 

 

 

NOTA:  As obras de Suárez reproducidas eiquí pertencen á Serie de María, Rectificacións e Horizontes.

Pepe Galán: o ferro refractario

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 16-02-2010

         

“Óe! -berroulle unha mañá un costaleiro a outro que aínda durmía-, sei dun que, por ben madrugar, atopou un costal!” “Xa! -retrucoulle o outro-, pero qué me dis do que o perdeu por se erguer tan cedo?” Pepe Galán foi un artista madrugador, un creador pioneiro, e, dende os anos setenta, non para de atopar costais. Os primeiros tiñan forma de cadros pois a pintura foi a fariña coa que empezou a enfornar. Pero, a partir dos anos oitenta, os cadros levedaron ata deviren nas esculturas que hoxe poboan o seu obradoiro. Da pintura á escultura. Da figuración á abstracción. Pepe Galán, no seu casco de cortén, sempre a navegar.

         Abonda con cruzar ese limiar do Monte Alto coruñés para decatarse de que Galán é un loitador preocupado polo seu país, comprometido coa súa xente. Un deses “refractarios” que, consonte René Char, se negan a aceptar o prato de bazofia que lles serve a Desesperanza. As paredes do seu taller -case que de mecánico- están cubertas de carteis, recortes, fotografías, lembranzas de toda caste sobre os combates civís acontecidos na Galicia no que vai de século. Penduradas dun muro, escintilan as datas dos naufraxios de petroleiros habidos dende o 1961 ata o 2002, crise do Prestige. As mesmas que pasaron do xiz ó ferro, do ladrillo ó vidro dunha das súas últimas pezas: Mayday 03.

         Ese grito, Mayday, é o título da exposición que dende o día 26 deste mes ocupa a Galería Atlántica d’A Coruña. Mayday, “día de maio”, en inglés, aínda que, en realidade, o código de emerxencia empregado na aviación e na navegación procede da expresión francesa “venez m’aider”, “veñan -ou vide- axudarme”. O tema é claro. Pero, por se non, Galán emite dende as súas pezas outros sinais parellos, en galego ou en morse. Pan-Pan, Pan-Pan, Pan-Pan. Di di di, da da da, da da da, di di di. Coma o, xa célebre, poema de Manuel Rivas: SOS, Socorro, Que afundimos! Nós sós!

         O propio obradoiro semella arestora unha paisaxe despois do(s) desastre(s). Pezas pequenas e xigantescas abrollan por todas partes. “Os fitos -di Galán- do meu mapa mental”. Pois “esta é unha exposición sobre o noso territorio e a nosa memoria colectiva”. Unha fraga na que as árbores teñen traza de interrogacións. Un mar nas que as boias tanxen preguntas. “Basicamente, as obras que fago son un xeito de cuestionarme, de matinar sobre o que pasa, de entender o presente para albiscar o futuro. Se é que temos algún!” Xa que o presente só se enxerga analizando o pasado. Os por qué do pasado.

         A circunferencia é o símbolo que articula Mayday. O círculo e o seu baleiro, “que para min representa non só a natureza, a unión dos puntos ou a bóveda celeste senón tamén o mar, o feito de mergullarse, con todo o que iso implica”. O círculo, o ferro. O mar -non baleiro senón cheo de mortos e de chapapote-, o cristal. Os para-brisas reciclados dos coches, “ós que cheguei a partir dos soportes de plástico que empreguei para realizar a serie pictórico-escultórica de Fendas e áncoras no vento”. A abstracción conceptual, tan característica deste creador que rexeita “dar as cousas mascadas ó público”, ó espectador activo, dialogante que el arela, “é menos hermética, se cadra, que noutros traballos meus, grazas, en parte, as letras integradas nas pezas”. NW: a sombra das siglas do noroeste -que suxeitan, a modo de patas, un destes cilindros mensaxeiros- deveñen en NM, en alusión “talvez -subliña o escultor- ó movemento de Nunca Máis”. Outra das súas “invitacións á reflexión, que non homenaxes” formula a cuestión Man, o radical de Camelle. Outra, “saúde e terra”, a da República. Outra, a que di “Bahía”, pregúntanos por qué continúan a morrer tantos mariñeiros faenando. Outra fálanos “da emigración actual, non da da posguerra; desta crise, a todos os niveis, que estamos a vivir”. Outra, “unha peza honorífica”, foi creada ex profeso para a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica d’A Coruña, “igual cá escultura dos Mortos do Portiño”.

         A min, secasí, a que máis me impresiona é unha desas “columnas infindas”, tipo Brancusi, dentro da cal penduran varios parabrisas coma porcos abertos após a matanza. Galán, abofé, fuxe de explicarme ese conxunto de imaxes tan poderosas e desalentadoras asemade, Mayday 04. Mais, á vista das sílabas que compoñen o seu brúo de alarma, eu dou en coidar na conciencia escachada dun pobo, o noso, que xa non se estima, que xa non se valora, que xa non se respecta a si mesmo. 

(Publicado en “Luzes”, El País. As dúas fotos son de Gabriel Tizón.)

        

Teresa Brutcher: o cerne do Real

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 12-02-2010

 

Tralo paso esmiuzador do Furacán Katrina, un cadro de Teresa Brutcher estivo varios días aboiando no Misisipi. “Ben pode crermo –díxolle o dono en cuestión–: de tódalas perdas que sufrín, unha das que máis me doeu foi a do seu óleo…”

            Así, deste xeito case que incrible, novelesco, podería comezar este artigo. Mais tamén podería principiar con esta longa pregunta: Cómo é que unha muller estadounidense, aínda que con sangue alemán, francés e irlandés nas súas veas, acaba vivindo, “polo de agora”, nunha aldea de Pontevedra, nunha antiga casa labrega transformada nunha morada de fábula ó son dun río abáboro, após nacer en Phoenix, graduarse na Universidade de California, ampliar estudos na Escola de San Fernando de Madrid, exercer de cowgirl na lendaria Prescott, dar clases en Zaragoza, retomar “xa de maior” a pintura e expoñer noutras tantas cidades do mundo? O por qué desta andaina de ida e volta, igual de incrible, igual de novelesca ca historia do cadro arrastrado polo ciclón, é e só o sabe un galego chamado Leo: o marido de Teresa. Alén diso, o certo é que a pintora leva xa tantos anos afincada na Galicia que ben podemos considerala unha das nosas creadoras.

            O alpendre esborrallado que o esposo de Brutcher, enxeñoso e enxeñeiro,  reconverteu en obradoiro “era o antigo fiadeiro”, explícanos ela. “Cousa que me encanta, pois, en certa maneira, eu estou a facer o mesmo: fiar. Malia que o meu labor non sempre remate en troula!” Cando entramos alí, apenas hai cadros, “pois veño de expoñer en Granada e en Frankfurt”, por medio das dúas galerías que promoven e custodian a súa obra: a C5 e a Ceferino Navarro. Amais, Brutcher conta, ende ben, cun pequeno grupo de afeccionados ós seus lenzos, “así que non podo queixarme”.

            Traballo lle custa aprofondar no que ela mesma denomina “the Real Thing”. “Moitas, moitas horas” debe pasar, en efecto, esta creadora diante do seu cabalete para atinxir esa habelencia que é o primeiro que chama a atención dos seus debuxos, dos seus óleos. E iso que ela afirma ser “autodidacta, no senso de que, malia estudar en boas escolas, con profesores de moita sona, houben aprender pola miña conta, pois estes, en xeral, limitábanse a dicirche: pinta. Ou sexa: anda polo teu pé, rapaza; avíate como poidas.” E vaia se se aviou, esta rebelde!

            En pleno boom da abstracción, Brutcher elixiu o camiño da figuración máis extrema. Hiperrealismo irónico ou crítico, denomínano algúns debido a ironía, si, e a crítica desta sociedade consumista, machista, hedonista e egoísta patente nos seus cadros. Pero ela mesma recoñece a súa débeda co Superrealismo (Salvador Dalí, Valentine Hugo, René Magritte…), así como cos devanceiros deste movemento (O Bosco, Giuseppe Arcimboldo, William Blake…) e con compatriotas seus coma Georgia O’Keeffe, David Hockney ou Robert Cottingham –por non falar do cento de pintoras extraordinarias pero ignoradas polos homes que a precederon no seu país.

           Foi aí, no seo do Hiperrealismo estadounidense (Don Eddy, John Kacere, Malcolm Morley e compañía) onde Brutcher, a todas luces, decidiu acubillarse. “Escollín o realismo sinxelamente porque me gusta pintar así, porque me divirte”, asevera. “Ó principio cría que a través da pintura podía transmitir mensaxes profundas, cambiar a xente, transformar a sociedade, coa ousadía propia da xuventude, e coidaba que a mellor vía para atinxilo era o Realismo ou o Superrealismo. Agora non estou tan segura de poder lograr nada diso, nin de ter solución ningunha que ofrecer. Tan só tento comunicar as verdades que vou descubrindo dentro e fóra de min.” Amosar as distintas realidades do Real, “tal e como as vexo a través do meu prisma”.

            Esa liña e esa temática claramente americanas son innegables nunha parte da súa obra. Se cadra a menos “orixinal”, por mor –en palabras súas– “do lastre que supón o noso compendio de experiencias colectivas e influencias históricas”. Pero hai outra –para nós moito máis abraiante e arrepiante, e que poderiamos chamar Hiperrealismo máxico e/ou lírico– na que Brutcher semella estar atopando o seu auténtico xacer. Sen refrear esa arela de denuncia que aproa a súa procura, Brutcher, coma os grandes superrealistas, é quen de avir o onírico e o verídico, o tenro e o cruel, o carnal e o espiritual cristalizando a súa aparente dualidade, reconciliando o seu suposto antagonismo iónico. E de facelo xa cun folgo de seu. Sobre todo nos retratos, xénero que domina e que a fascina pola dobre posibilidade que sempre ofrece de, por unha banda, recrearse nos detalles externos, e, por outra, mergullarse na psicoloxía da persoa/ollada.

             “A nivel estético”, di ela, “os retos que ha enfrontar un pintor abstracto ou de calquera outro estilo son semellantes ós dun pintor realista. Todos arelamos o mesmo: o equilibrio entre a forma e o fondo, a cor e a luz…  Plasmar un sentimento ou unha sensación extraordinaria. Retar ó espectador a que se vexa no noso espello, mais sempre co propósito de provocar algo nel: quer ledicia ou mágoa, quer acougo ou desacougo.”

 

             Un sinal claro de que Brutcher vén de iniciar a súa madurez é o seu “absoluto convencemento da responsabilidade que temos de deixar algo tras de nós; de facermos algunha contribución, por mínima que sexa, á Humanidade, en compensación polo usufruto deste planeta e dos seus bens durante a nosa estancia aquí”.

            Secasí, nun mundo no que a consecución do éxito semella ser o cénit da dita, Brutcher afirma “pintar polo pracer de pintar”. “Non me obsesiona ren o feito de realizar ou non esa gran obra pola que, en teoría, podería ser lembrada. Para min, o esencial, coma creadora e coma persoa, é o proceso en si. O camiño, non a meta.”

          Pintar foi a vía que ela escolleu para pagar a súa débeda coa Vida. E, a xulgar polos dons cos que esta está a agasallala a ela e polas marabillas coas que ela está a agasallarnos a nós, ben podería morrer tranquila.   

 

(Publicado hoxe no suplemento “Luzes” da edición galega de El País.)

Isabel Pintado: a caroa da luz

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 09-02-2010

Agochado tralo meu abecedario electrónico, abesouro unha obra da que moito gusta a súa artífice: Isabel Pintado. Unha muller nada en Madrid (“onde estudei Belas Artes, especializándome en gravado”) pero afincada dende hai lustros n’A Coruña (“onde realmente me desenvolvín coma artista”). No papel, ama(n)sado polas súas mans, buliga unha cidade. O trazado minucioso das casas, das galerías, dos soportais insinúa que se trata dunha vila galega, mentres que as ondas violetas, grises, vermellas, a parte do mar abstraído na banda inferior evoca Venecia. Mais se falo desta peza concreta non é porque agora aboie na miña estancia, coma un lebiste nun acuario, senón porque quintaesencia case que tódalas virtudes que os estudosos, os amantes da alquimia de Pintado adoitan loar. Para entendérmonos: esta creadora é coma a fusión de Gentileschi e Goncharova. De Belloto e Zóbel. Da figuración máis clásica e a abstracción máis lírica. E iso envolto nun halo estrañísimo, abofé, coma o dos enigmas de De Chirico ou de Magritte. Acougo e desacougo asemade.

            De cativa, Isabel Pintado era célebre no colexio “polo ben que retrataba as miñas compañeiras; de feito, lémbrome debuxando dende sempre”. Agora, o primeiro que chama a atención, que esperta admiración ó visitar calquera das súas mostras é o dominio que posúe non xa da técnica canónica senón das múltiples técnicas que ela está a filtrar para inventar a súa propia “mestura de técnica gráfica e pictórica”. Óleo, acrílico, collage, pan de ouro, estarcido, retallos de tea ou de papel son algúns dos moitos “vehículos” cos que Pintado está a percorrer a súa peculiar vía. “Secasí, o meu labor non é tan matérico coma, por exemplo, o de Tàpies. A min interésame máis a veladura, a textura que deixa albiscar o que hai debaixo”. Un elemento especialmente curioso é a incorporación ós seus lenzos de frases soltas, escritas a lapis, auténticos versos. Mensaxes cifradas (“tócate a luz e devén ouro”) coma enviadas polo propio cadro á súa médium, que “normalmente xorden de maneira automática, intuitiva, e que veñen sendo un resumo da sensación que quero transmitir. Amais, cada vez aparece menos a figura humana nas miñas obras, e eses flashes que me tocan son un xeito de humanizalos.”

            Sensación é talvez o termo que máis repite esta creadora. E iso, a súa arela de “transmitir sensacións, emocións, máis que ideas ou conceptos”, semella ser o que está a levala da figuración á abstracción total. Agora asegura atoparse “nunha etapa intermedia, con certo medo ó baleiro”, na que, como vemos, poden convivir unha mazá daliniana, perfectamente pintada, madurecendo no peitoril dunha fiestra case que hiperrealista, cunha paisaxe pola que ben podería pairar o espírito de De Stäel.

            Ó tentar describir ese algo que perciben dentro dos cadros de Pintado (o célebre “no sé qué que queda balbuciendo”), algunhas persoas falan de silencio; outras de quietude; outras do paso do tempo; outras de metafísica, outras, en fin, do puro e duro misterio. Ela prefire definilo coma “a maxia que entrañan tódalas cousas”. Algo que sen dúbida é froito do xeito en que Pintado amece cadora o mundo interior (a parte figurativa, curiosamente) e o exterior (a parte abstracta, normalmente), “tentando expandilos”, engade ela, “cara a dentro e cara a fóra, para integrar a persoa que fita o cadro ata o punto de que poda pasear por el”. Ás veces mesmo eliminando a suposta linde que os divide, co cal consegue pasar dese realismo máxico tan sumamente evocador a ese superrealismo do que ela recoñece ter bebido. Coma n’A duna, unha obra moi lautréamontiana na que, no canto “do encontro casual entre un paraugas e unha máquina de coser nunha mesa de operacións” ollamos un escritorio con varios obxectos meditando encol del en metade dun areal. “De feito, moitas veces inclúo nos meus lenzos imaxes que enxergo nos meus soños”.

            Para soñar é precisamente o título da exposición que se inaugura o día 2 de outubro na Galería Sargadelos de Ferrol. Unha suite sobre a relación entre a pintura e a literatura. “O libro, como tal, xa apareceu en varias obras miñas anteriores, mais agora quixen facer unha serie íntegra sobre as diversas vivencias que nos provoca a lectura; o libro visto coma un obxecto que nos leva a soñar, a viaxar, a imaxinar, a sentir”. A entrar alén. Xalundes. Coma as propias xeiras de Pintado.

Un dos descubrimentos desta fermosa aventura é a espiritualidade da cor negra, “que aquí simboliza case sempre a noite, o momento de recollerse”, no senso anímico do termo, “pois a serie está estruturada en cadros de día, digamos, e cadros de noite”. O outro achado é o dos dípticos, xa que, neste feixe en concreto, semellan de seu libros abertos. “No fondo do que estou a falar é da procura á que nos impulsa calquera obra de arte en xeral, e a vida mesma en si”, di ela. Sabendo que en realidade non existe ningunha meta que non estea xa en nós.

 

Paco Pestana: o Cazador de Sombras

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País), Fotografías de meu | Posted on 29-01-2010

De raparigo, en Peredo, parroquia da Frairía, Paco Pestana endexamais saía da casa sen unha aguillada de abeleira. “Coma os zahorís que embalsaman pozos coas súas mans, agochando das fontes o seu rumor”. Alí, entre os penedos da montaña, “a miña mai aprendeume o xeito de tratar coas cobras. Cando batía cunha, tocáballe a cabeza coa galla, e a becha ficaba paralizada un intre. Asegúrocho! Non sei qué carallo terá esa arbore mais o certo é que funciona.” O seu outro pasatempo preferido era cazar mouchos. E dos mouchos -cousa lóxica- pasou ás tebras. “Deume por persegui-la miña sombra, si, pero endexamais a apresaba! Supoño que por iso, co tempo, devín neste cazador de sombras…”

          Entrar no seu obradoiro de Lugo é coma entrar nunha mina. E velaí están agora: tódalas serpes, tódalas estantigas, tódalas criaturas fabulosas que, ó longo de tres décadas, Pestana enfeitizou. Aparentemente inmóbiles, si. Mais abonda con aloumiñalas un nada para que te chimpen ó cerebro ou te papen o corazón.

          No noso refraneiro, “quita-la cobra da silveira coa man doutro” é sinónimo de “guinda-la pedra e agocha-la man”. Pero Pestana non é deses. Dende os días nos que, en efecto, traballou nunha mina; dende os meses nos que participou na Revolución dos Caraveis; dende aquel ano no que formou “unha comuna libertaria na época de Arias Navarro”, Pestana é o que é: “un francotirador” ben franco, cuxa mor aspiración “é sentirme unha boa persoa”. Alguén “que camiña coas pantasmas”. Un energúmeno no senso bíblico. “Un animal, unha besta sen aparellar: calquera cousa” agás un tipo falso. Ollo prá súa traza de forzudo de circo, de cosaco, de xogador de rugby, e imaxínoo traballando co machado ou a motoserra su un cachón de estelas incendiarias. Lembro algúns dos xigantes do XX: Brancusi, Maiakovski, Pollock, Char. Penso nos superrealistas, capaces de loitar a puñazos pola honra de Lautréamont.

          A filiación de Pestana coas vangardas é obvia aínda que el se nega a falar de mestres ou influenzas. “En todo caso, de actitudes.” Para el, toda cousa e ser vivinte, toda manifestación da enerxía construtora e destrutora do cosmos é única. Poderiamos dicir, si, que as súas obras nos atraen coma os ídolos precolombianos, os poemas-obxectos de Duchamp ou as pezas de Niki de Saint Phalle. Mais de qué serviría iso? “De nada”, ten razón. O fundamental é abrirse en canal ante a Beleza e deixar que nos abrase. Por iso el mesmo rexeita definirse. “Porque evito calquera clasificación”. Coma moito, ó referirse a alguén co cal se identifica dalgún xeito sempre di: “Éche un puto apache!” Ou sexa: un salvaxe. Un guímaro. Un outsider. Todo o que el é.

          Hai moitos Paco Pestana dentro de Paco Pestana, abofé. O Pestana labrego. O Pestana leñador. O Pestana filósofo. O Pestana performer. O Pestana artista. Mais todos son o Pestana poeta. A Poesía: o milagre “pró que sempre me preparei; mais en min bulían tantas cousas que, ó final, a literatura se me quedou pequena”. A Poesía: “a mestura do insólito, das percepcións de carácter case paranormal coa propia biografía; trastorna-lo cotián para acada-lo extraordinario.” 

          Cruza-lo limiar do seu universo é máis ben como se internar nunha cova prehistórica. Se os xamáns do paleolítico recibían as súas visións no fondo das espenucas, Pestana, coma todo Rimbaud que ve, esculca as mensaxes que lle envía o inconsciente: o propio e o colectivo. Nese senso é un xamán. E todos eses espíritos que pacen no seu estudo son, nese senso, os seus animais de poder. Non as súas creacións, non: os seus aliados. Os tótems que achou nas súas viaxes do Aquén ó Alén.

          “A arte ha de ser coma un animal”, afirmou xa Aristóteles. E o poeta -engadiu Hughes- anda á caza dos seus poemas-animais. Os territorios de Paco Pestana son dous: un interior e outro exterior. E o primeiro non pode enxergarse sen o segundo. Daquela, ó serán, o condutor de ánimas lévame ó seu concello. O San Cristovo transgresor “e outros raros coma min” formaron unha asociación para defenderen o patrimonio da zona. Cabo duns sartegos prerromanos constato o que el ignora: que a cabeza destes apunta ó oeste, os pés, ó leste, para que así os mortos fiten cada día o sol nacente, símbolo do renacemento. Logo, en Vilabade, na igrexa que hai “a carón do pazo do derradeiro vicerrei de México”, o escultor sinálame “uns anxos decapitados polo Tempo” ou por algún deses “reumáticos cerebrais” que, segundo el, “aínda teñen os miolos sen rozar”. Todo está preto da casa paterna onde el traballa ó ventimperio cando non o fai no obradoiro da cidade. Os seus materiais son “tódolos que me engaiolan”. As súas ferramentas, “tódalas que se adapten á miña man e á miña cabeza”: un ollo de furacán.

          Percorrendo un deses carreiros nosos, incribles de tan fermosos, chegamos á capela de Soutomerille. A porta está forzada. Dentro, dous sartegos co escudo de Castroverde; restos de frescos; a cara dun Cristo naif; unha pía bautismal na que aniñan as loairas; mandalas de humidade. Fóra, “unha fiestra única na Península”, un catavís lambido polo sol. Secasí, o que Pestana quere amosarme “de verdade é un castiñeiro milenario”, o que realmente o conmove dese espazo druídico. “Fíxate: esta árbore leva tantísimo enraizada na terra que, máis que de madeira, parece feita de trollo.” Certo. Da metade para fóra, o cerne medrou dun xeito descomunal, conformando o animal tricéfalo que xa se adiviña nel, coma modelado en arxila. “Velaí tes xa a túa vindeira peza”, digo eu. E el, esmendrellado, dándome unha desas palmadas súas de fortachón bonachón, arrebólalle ás nubes: “Este castiñeiro… éche un puto apache!”     

(NOTA: Á espera de que a vindeira semana saia o de Teresa Brutcher, sigo a pendurar aquí os artigos anteriores da serie “O creador no seu obradoiro”, El País, Galicia. Na foto superior, de Xosé Marra, Paco Pestana a carón dun maniquí perante o portalón do seu taller en Lugo. Na inferior, de meu, parolando con Fole…)

 

 

 

“O creador no seu obradoiro”: Visceral B., o satori no inferno

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País), Fotografías de meu | Posted on 21-01-2010

Visceral B. ou o Artista Coñecido Denantes Coma Quique Bordell, o Doutor Faustroll, o Bacabú Invisible, e o Demo sabe cántas cousas máis. Inútil, secasí, procurar en Internet calquera desas personaxes nas que el viu os seus reflexos. Moi pouca xente -en Galicia, en España, mesmo en Estados Unidos- coñece a este creador lucense, autodidacta que ós dezaoito anos abandonou o mundo do cómic e do rock para exorcizar as súas pantasmas por medio do pincel. Mais a que o coñece, a que ama a súa obra con delirante afección, teno por unha lenda. Un supervivente de si mesmo, na liña dos “xenios marxinais”. E con razón.

           Se nos atemos ós conceptos que, dende Prinzhorn a McGregor, pasando por Breton ou Dubuffet, continúan a barallar os estudosos do art brut ou outsider art… Mellor aínda: se nos atemos ó que el pensa de si e dos seus traballos/trebellos, non hai nada que nos impida irmandar a B. con Wölfli, Aloïse, Verbena ou Gnädinger. Sabendo, iso si, que todos eses visionarios compulsivos posúen cadanseu xacer intransferible.

          Por exemplo, esta cita de Roger Cardinal (un crítico que defende o emprego do Weltinnenraum, o “espazo interior do mundo” rilkeano, para agrupar os inagrupables) semella escrita coidando en B. Por iso paga a pena transcribila íntegra: “A interioridade é, xaora, a clave da mentalidade do auténtico marxinal, cuxa obra xorde mormente de maxinar e matinar. Navegando a golpe de intuición, o creador espontáneo só atende ó seu rumbo particular, prescindindo ledamente de convencionalismos tales coma as regras da perspectiva, a técnica correcta ou os materiais tradicionais. Asumindo o pleno control do proxecto formativo, o suxeito creador orquestra os contidos psíquicos do mesmo consonte os seus deseños persoais, desenvolvendo un repertorio característico de motivos e elementos que deveñen nos compoñentes dunha arquitectura pechada. Esa actividade autónoma e apaixonada implica tamén un esforzo sostido de autoconstitución e autoconsolidación que equivale a un esforzo de autoestabilización terapéutica. Ese é o senso no que a obra de arte afirma a súa existencia coma refuxio, cidadela defensiva, niño íntimo, pois a característica inequívoca dos mellores artistas marxinais estriba en artellar un mundo alternativo integral, unha cosmoloxía propia.”

           Non rematan aí as semellanzas de B. con eses solipsistas, por outra banda, tan, tan únicos. Se estes adoitan empregar os materiais máis dispares, impropios, mesmo desprezables, B. devece polo acrílico, a madeira, a pasta de papel, os refugos: calquera chintófano que o axude a articular os seus “xoguetes”. Se, como asevera Cardinal, os marxinais son “ferozmente independentes”, B. asegura non sentir “ningún interese por expoñer”, ata o punto de que, ás contadas mostras nas que participou, no canto de asistir el mandou unha foto ampliada en cartón! Así mesmo -insiste Cardinal- se “a arte marxinal non aspira de ningún xeito ó recoñecemento”, B. pensa que “o éxito é a peor desgraza que lle pode acontecer a un artista”. E dío en serio malia a contradición que isto entraña nunha figura case que de culto coma el.

          No seu obradoiro (un acubillo no que se sentirían a gusto tanto Jarry coma Duchamp) apenas hai catro obras súas. O resto non está nin nas galerías nin nos museos senón nas casas dos seus coleccionistas. Eu tiven a sorte de coñecer un e, de socate, atopeime perante trescentos cadros abraiantes! “O compendio destes últimos seis anos sen alcohol”. Entre eles, facilmente atribuíbles á man do seu médium, o único óleo que B. recoñece coma tal; unha peza fermosísima que o depositario actual ten, xustamente, polo seu tesouro máis prezado. Nese eido psíquico, nese plasma do inconsciente, unha sorte de Saturno pastoso, coma debuxado por un neno inuk, devora a súa vítima…

           Se de mundos interiores falamos, o de B. ten unha forma ben definida, e o seu obradoiro é, a todas luces e sombras, a transposición exterior dese Weltinnenraum. “A produción teimuda de obras en series é un aspecto recorrente dos outsiders”, volvo citar a Cardinal. E a última serie de B. abrangue “pequenas variacións dentro dun marco repetitivo” dun simbolismo patente. O tema é sempre o mesmo: un cadradiño no centro dun cadrado maior, e, nel, a cabeza moldeada dunha figura tipo Dubuffet, tipo monicreque. O cadrado ten unha abertura á que o boneco accede por unha escada (coma as que empregan os xamáns para viaxaren a outra realidade). E pola banda esquerda dese tobo entra unha tremenda labarada: “A do satori zen”, segundo B. O conxunto expresa, para min, o momento actual do pintor, quen, após a súa dolorosa tempada no inferno, está a vivir un período de luminosa efervescencia. É posible que as luzadas de B. aínda teñan máis que ver coas “iluminacións” de Rimbaud que coa extinción do apego e da aversión que prometen as espiritualidades orientais, pois a iluminación real non vén de fóra senón de dentro, non é un don do ceo senón a recompensa dun labor ben arduo: ir e voltar polo gume da navalla. Mais iso é algo que, abofé, tamén experimentará algún día a Persoa Recoñecida Nesta Vida Coma Quique Bordell. 

 

(Fotografías de Xoán Abeleira: Quique Bordell e Paco Pestana nunha rúa de Lugo. Unha carauta de peliqueiro deseñada por Bordell.)

O CREADOR NO SEU OBRADOIRO: BLANCA SILVA, A ARTE DE BALEIRARSE

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País) | Posted on 03-01-2010

Afirma o poeta Xulio López Valcárcel que a obra de Blanca Silva ten un certo alen/to místico; que esta muller aspira a “pintar o Alén” -e leva toda a razón. Di tamén o tamén crítico de arte que o expresionismo abstracto de Silva está máis vencellado ó de Rothko ca ó de Pollock, ó de Muñoz ca ó de Kandinsky -e niso tamén leva razón. As series de cadros, de gravados de Silva invítannos, si, ó samadhi, ó estado de acougo, á suma concentración. Son unha sorte de mandalas sintéticos. E a que fin máis alto que a ese pode aspirar un/unha artista?

            “Baleiro e cheo/ Nunha pincelada/ Flúe o eterno”, acordo en entrando no seu obradoiro. A arte de Blanca Silva é a arte de baleirarse, a arte do sunyata, a arte do non saber. “A pintura sérveme para internarme nun universo misterioso”, afirma ela, e eu enxergo o seu “internarse” no senso máis literal: ir ó cerne do cerne. “A maioría dos creadores coidan que hai que estar cheo para poder expresarse, mais eu preciso baleirarme de todo para transmitir algo. Non podo traballar cando estou ateigada de mundo.” Para Silva “o obradoiro non é unha terapia” senón un lugar ó que acude “á cata do baleiro”. Un espazo de meditación en movemento, poderiamos dicir no caso desta creadora interesada por toda caste de espiritualidades e de espíritos coma ela. “Aínda que isto é un proceso que dura moitos anos.”

            Baleirarse: verbo que de seu abonda para resumir toda a andaina de Silva ata o de agora. Pró meu grande abraio (esa mestura de pasmo e de entusiasmo, de asombro e de arrepío), Silva concédeme un privilexio: fitar as súas primeiras obras para enxergar o seu tránsito dende o expresionismo figurativo ó expresionismo abstracto. “Eu veño da literatura”, confesa esta confesa crente da Poesía, “o que pasa é que para min a escrita é un camiño de ida e volta, mentres que a plástica o é só de ida. Na poesía -malia ser tamén unha vía de coñecemento, como dicía Valente, unha viaxe cara ó Absoluto-, cando rematas un poema, volves ó punto de partida. Na plástica non, sempre volves ó punto cero.”

            A bisneta do avogado e escritor Alberto García Ferreiro comezou a pintar “xa tarde, dun xeito completamente autodidacta.” Dúas claves ben significativas aclaran aquel principio. Unha exposición de Matisse -cuxa obra final serviu de referente ós vangardistas abstractos- foi o detonante que a impulsou a pintar. Dos superrealistas Silva aprendeu a “simbolizar os meus soños”, pois, dende meniña, sempre tivo unha intensa vida onírica. “Lembro que daquela soñaba cunha xigantesca mazá vermella pairando nun azul escintilante.” Unha visión ó Magritte. Ende ben, Silva deu con dous profesores tan bos que lle quitaron da cabeza a idea de aprender a debuxar. “Dixéronme que xa acadara un estilo de meu e que a aprendizaxe da técnica tan só podía roubarme esa frescura.”

            Asemade, naquel período Silva comezou “a coidar dos meus mortos, para min importantísimos”, e dende aquela traballa nunha serie de esculturas na que os defuntos, reencarnados nunhas figuriñas de louza, penduran acó e aló coma exvotos primitivos. A comparación non é gratuíta: ollando esas ánimas que espertan tanta tenrura lembro, por exemplo, os poemas de Jean Joseph Ravearivelo sobre o culto ós mortos malgaxe. Ou, moito máis atrás, as estatuíñas das deusas do xamanismo prehistórico.

           Tras aquela etapa inicial guiada polos soños, Silva desenvolveu, nos oitenta, un posmodernismo tamén moi persoal. Na súa “Agra da Soleira” de San Xoán de Vilanova; a carón dun galano inédito da súa amiga Luísa Villalta, varios deses cadros dialogan en silencio. Especialmente fermoso é o retrato da súa filla María: natureza aberta coma A orixe do mundo de Courbet. Mais, curiosamente, de vagariño, Silva pasou de soñar con imaxes a “soñar con cores que logo tento plasmar nas miñas teas”. Tamén desa etapa de transición hai un dato moi revelador: “Cando non me gustaba un cadro, borrábao; ata que un día me decatei de que o que estaba a buscar eran aquelas supostas manchas que ficaban no lenzo. Non as liñas nin as formas senón as cores en si.” Cores coas que Silva mantén “unha relación anímica, nada intelectual”, e que “xamais significan o mesmo”.

          Esta procura case que irracional desvélanos a feito a actitude de Silva perante a creación e a Creación. Partindo dun estadio narrativo, curativo, no que o importante era esconxurar os seus demos, chegou a estoutro estadio poético, meditativo, no que o que conta non é, nin moito menos, a arela de contar senón a capacidade de transcender(se). Coma as abellas de Rilke, Silva é unha desas artistas que “liban o invisible” para facelo visible. Coma o equilibrista de Klee, Silva viaxa dunha á outra beira do Real para transmitirnos o que non ten nin forma nin nome: preludios do Tao.

          Por iso, sen dúbida, “falo tanto soa…”

UNHA CURTAMETRAXE DE TONO, O NENO-ARTISTA

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País), Vídeos | Posted on 29-12-2009

Tono, o gran pintor e escultor, a quen tiven a sorte de coñecer hai pouco, envíame, entre outras, esta curta que acaba de ser seleccionada prós premios NOTODO (nos que tamén participa Sylvia Plath, na categoría de libros). Pra ollalo, premede aquí:

http://www.notodofilmfest.com/ediciones/09/?lg=es&corto=20331
Sobre o propio Tono, ver:
http://xoanabeleira.blogspot.com/2009/12/o-creador-no-seu-obradoiro.html
E pra votar por Ela, premede aquí (tedes que elixir tres en cada categoría, por orde de preferencia, e logo continuar, continuar… ata dardes os vosos datos: nome e mail):
http://www.notodo.com/premiosnotodo10/

Gracias, Toniño! Encántame esta curta.

O CREADOR NO SEU OBRADOIRO: SOL RIVAS, A AURA NA PEL

Posted by Xoán Abeleira | Posted in da serie "O creador no seu obradoiro" (El País), Sen clasificar | Posted on 19-12-2009

A muller que xena na foto está a atoparse a si mesma, está a ollarse amencer. Mais, igual que nas catas de Francesca Woodman (unha das súas fontes de luz recoñecidas), nesta non se aprecia nin un ápice de narcisismo. Ó contrario. Se este intre de verdade aprehendida nos parece tan efectivo é porque a súa autora deu en transcender o tema. Algo dobremente difícil tratándose dunha imaxe especular.
Pois qué é o que achamos aquí, neste autorretrato feito ex profeso para esta serie? Unha conciencia abrollando, espertando a e á súa primavera. A alba, si, dunha persoa que, asemade, é todas as albas do mundo, todas as persoas do mundo. Por iso nos convence. Por iso nos conmove tanto coa súa entrega total. Nel advertimos xa a característica esencial –nunca mellor dito- do xermolo Sol Rivas: o lirismo. Esta muller que apenas vén de entrar na vintena é poeta en todo o que fai. E fai un mundo de cousas: fotografía, cine, teatro, interpretación… e poesía. Todo nela, todo o dela deita poesía. Mesmo as palabras coas que explica a maneira na que a arte nos transforma: “Coas obras que me abraian pásame un pouco como cando leo un poema e non o entendo de todo. A beleza e a intensidade son moitas veces puras sensacións creadas polo ritmo, a sonoridade, as connotacións das palabras que quedan penduradas da mente, como se esta nese intre for un buraco negro. A partir de aí, dunha sensación, a poesía arrástranos nunha viaxe sinestésica polo interior de nós, do que coñecemos ou ignoramos, do que lembramos ou esquecemos, con todo o peso que as palabras levan para nós sobre os ombreiros. E só a partir de aí, coas sensacións que nos provocan os detalles, é cando principia a comprensión do que non enxergamos, abríndonos ó universo dese poema. Iso é o primeiro que sentimos: a aura que a poesía nos deixa na pel. A asimilación racional chega despois.”
Líricos son, daquela, os horizontes cara ós que se dirixe esta incipiente pero portentosa multicreadora, unha magnífica representante da súa xeración, a cal se define, como di a propia Rivas de si, pola súa arela de “falar de distintos xeitos dunha mesma cousa, xa que, nunha obra, a unión e o enfrontamento entre os diversos elementos son os que crean os significados, espallando e demarcando cadanseus límites.” Líricas as series fotográficas que agora mesmo está a realizar en Buenos Aires, dotadas desa aura, entre onírica e hipnótica, coa que, segundo ela, nos inviste a poesía. Líricas as tres curtametraxes que artellou e dirixiu en Barcelona, onde cursou estudos: Cómo decirte, meu amado (unha reflexión sobre o amor), Sal (sobre a soidade e a frustración) e Ó lombo (sobre a incapacidade que xera o peso do pasado e a culpa). Lírica, tamén, Xeada, a peza que escribiu e interpretou, adobiada de fariña, en cafés e teatros. E líricos, en fin, no senso alto do adxectivo, os poemas que a achan, presta a transcribilos, nos lugares máis afastados do planeta: Fez ou Iguazú.
Denantes de marchar a Arxentina, Rivas deu corpo a un libro de Lino Braxe: Baixo o sol de Mesina. A súa primeira serie impresa. “Esas fotos son unha tentativa de captar, con total sinceridade, a luz que as persoas irradian ós ollos de quen as fita”. Imaxes dun erotismo tan intensamente godardiano coma algunhas de, por exemplo, Vivir a súa vida. A referencia á onda francesa parécelle axeitada a quen recoñece “gustar moito da maneira na que os directores da Nouvelle Vague tratan os xestos. En Godard, os planos xogan coas faces, coas olladas, coa fragmentación do Corpo físico e fílmico, transmitindo grandeza a partir do pequeno. Tamén eu procuro establecer ese diálogo complicado pero impactante entre imaxe, palabra falada e intertítulos.” Un obxectivo que se resume no concepto reverdyano que ela ten do poema visual, na liña dos maiores poetas do cine. Coma Vertov, Buñuel, Vigo ou Antonioni, Rivas aspira “a fundir a linguaxe poética e a cinematográfica nunha abstracción engaiolante, unindo imaxes que non necesariamente estean vencelladas entre si e que adquiran sensos novos por medio da montaxe.” E o símbolo que mellor define ese traxecto que ela xa está a cubrir con tantísimo talento é o do tren. “Encántame porque nel recuperas a sensación de desprazamento que perdes na inconsciencia do avión, e eu creo que o espazo merece ser percorrido a e con conciencia. É como viaxar pola realidade pero ollándoa dende fóra e interactuando con ela asemade. O tren é un desoutros non-lugares nos que vivimos a cotío pero, coma as viaxes son intervalos entre as distintas estacións que, consonte coidamos, conforman a nosa existencia (o traballo, o lecer, a casa…), o tren fainos sentir noutra dimensión, algo distanciada, e moi sensible. Gustaríame que as miñas xeiras fosen así: coma os trens nos que se mesturan as palabras, os sons, as imaxes, as lembranzas, os soños, as sensacións, en fin, de todos os viaxeiros: as que deixan os que marchan e as que traen os que soben.”