“As primeiras comuñóns” (fragmento dun ensaio sobre Rimbaud)

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Ensaios | Posted on 30-11-2010

As primeiras comuñóns”, pola súa banda, é un extenso poema dividido en nove partes,[1] o cal xa indica a importancia -e a influencia negativa- que ise suposto “ritual iniciático” tivo pra Rimbaud.[2] A primeira estrofa retoma o tema que estabamos a analizar, só que esta vez sen dengues: «Mira que son estúpidas estas igrexas das vilas,/ onde quince horrendos cativos», asexados pola Virxe e algún ca outro «santo disecado», escoitan as prédicas do catecismo («as divinas garuladas») por boca dun «corvo grotesco».

            O poema, dun lirismo tan atroz, tan novidoso e radical que aínda hoxe nos abraia, é demasiado complexo como pra abordalo enteiramente aquí: de feito, il só xa dá pra un ensaio, tanto pola temática que aborda coma polo estilo con que o fai. O que máis nos interesa salientar niste momento é a “doenza” que, «a véspera do Gran Día», se apodera da nena protagonista. Esa vítima das «misticidades grotescas», das «boas obras embrutecedoras», tan semellante a moitas das mulleres reais e ficticias do século XIX que padecían “dos nervios” ou de “histeria”, segundo o diagnóstico das súas familias, dos seus maridos e dos seus médicos…

            «Morro…», di a rapariga sobre a fronte da cal, ó día seguinte, «Deus fará nevar auga bendita».[3] A protagonista está posuída, a todas luces, por unha intensa ardentía espiritual -que contrasta coa frialdade das ensinanzas que recibe, esa neve divina. Mais tamén está posuída polo deus «vencedor», quen non só «vai embebendo a modiño a súa alma», senón apoderándose do seu corpo (as «virxindades presentes e futuras», a cambio das cales «ela morde as frescuras da túa Remisión») e apoderándose tamén da súa mente. Pero o que a rapaza non sabe, ou non dá en comprender de todo, é que está posuída, mormente, por unha paixón carnal, sexual. Unha “quentura” que nin sequera os «perdóns» de «Adonai» ou da «Raíña de Sión, máis xeados cós lirios de auga», apagan. Por iso, cando «os enlevos místicos rompen ás veces…/ e chega entón a pobreza de imaxes», chega l’ennui, a gaiota sinte «curiosidades vagamente impúdicas» que «axotan o soño de castas azulidades»,[4] e sorpréndese a si mesma guichando, tentando descubrir qué diaños hai debaixo do «pano co que Xesús vela a súa nudez».

            A rapaza, coa «alma agoniada e coa fronte/ afundida na almofada que afuracan os seus berros,/quere prolongar os supremos lampos de tenrura/ e babea…».[5] Pero o certo é que a cativa «xa non pode máis››. Reméxese, ‹‹arquea/ as cadeiras e abre cunha mao a cortina azul/ pra que un chisco do frescor da habitación/ entre por debaixo das sabas, ata o seu peito e o seu ventre aceso…»

            O drama aquí exposto era un drama que, xa daquela, no último cuarto do século XIX, denunciaran e denunciarían un sen fin de poetas, novelistas e dramaturgos (tanto homes coma mulleres). Mais, por moito que lera Rimbaud, non deixa de abraiarnos o feito de que un rapaz de dezasete anos tivera acadado non xa semellante dominio literario senón unha finura psicolóxica tal como pra expresar a represión anímica e sexual que a sociedade civil e relixiosa da época impoñía a todos os seus membros, e cómo esta se manifestaba dun xeito especialmente tráxico na nenez e na adolescencia, ata o punto de anular e “perverter”, nalgúns casos, toda a súa personalidade.

            Por outra banda, Rimbaud, ó escribir iste poema, semella responderse a si mesmo, cando na parte VII (se) pregunta: «Quén cantará [ou sexa, quén se atreverá a criticar en voz alta] estas languideces[6] e estas piedades inmundas (…)/ oh sucios tolos que co voso divino oficio deformades aínda o mundo,/ cando á fin a lepra devore este corpo lene?»

            A alusión á lepra non é gratuíta: Rimbaud ve, en efecto, todos ises «nós de histerias» reprimidos coma unha “enfermidade contaxiosa” que se vai transmitindo -e que a sociedade enteira vai transmitindo- de xeración en xeración. Unha doenza conxénita, que pasa de pais a fillos e, peor aínda, de amantes a amantes. Pois ise é o senso obvio das dúas últimas partes do poema, onde a nena, xa unha muller “adulta” (se é que unha persoa coutada dise xeito poder chegar a ser adulta), confésalle ó seu marido -seguramente imposto- a súa desolación:[7]

 

Sabes que veño de matarte? Apodereime da túa boca,

do teu corazón, de todo o que se pode ter, de todo o que vós tedes,

e agora estou enferma: Ai, quero que me deiten

entre os Mortos abeberados coas augas nocturnas!

Eu era unha nena, e Cristo luxou os meus hálitos.

Il encheume ata a saciedade de noxo!

 

Aínda máis: Rimbaud, dándolle un xiro radical á moralidade da época, ve a antiga relación da rapaza con Cristo coma un acto de prostitución. O amor carnal, a sexualidade non é un pecado, tal e como afirma a Igrexa. O que é un pecado contra natura, o que é unha auténtica inmoralidade, é corromper así a alma dunha nena ou dun neno. Vosoutros, os homes -di a noiva macelada-,

 

non vos decatades de que a máis namorada

é, baixo a súa conciencia de terrores innobres,

a máis prostituída e a que máis sofre…

 

Os «sucios tolos» -está claro- fixeron ben o seu traballo: conseguiron que a rapaza crese pra sempre que «a inclinación que sentimos por vós é un erro», aínda que tamén é consciente de que «o meu corazón, a miña carne enlazada á túa carne/ formigan por culpa do bico pestilente de Xesús!».

            A partir desa noite, marido e muller xa non serán máis cá «alma podre» (ela) e a «alma desolada» (il), outras dúas vítimas das «túas maldicións». Cada vez que se deiten xuntos, farano sobre o «Odio inviolado» dise Zeus violador:

 

 Cristo! Oh Cristo, eterno ladrón de enerxías!

 Deus que dende hai dous mil anos consagras á túa palidez,

 cravándoas o derrubándoas ó chan, con vergonza

 ou cefalalxia,[8] as frontes das mulleres que sofren!


[1] É probable que o poema fora aínda máis longo, e que Rimbaud decidira logo acurtalo, tal e como semellan indicar os puntos suspensivos que hai entre las partes VI e VII, e VII e VIII.

[2] O poema foi escrito pouco despois da primeira comuñón da súa irmá Isabelle (14 de maio de 1871), áinda que algúns dos detalles que aparecen nil concordan con experiencias reais do neno-poeta, coma o feito de que a protagonista pase «toda a súa noite santa oculta nas latrinas», un lugar no que Jean Arthur adoitaba “refuxiarse” (cf. “Os poetas de sete anos”).

[3] O laio da nena lembra un fragmento dunha carta de Rimbaud a Izambard, escrita uns meses antes, na que o antigo alumno comeza a desvencellarse tamén do seu profesor e amigo: «Morro, descompóñome na vulgaridade, na maldade, na grisalla. Qué lle vou facer: teimo, dunha maneira horrible, en adorar a liberdade libre… e unha morea de cousas que “dan mágoa”, non si?»

[4] Un dos moitos neoloxismos de Rimbaud.

[5] O termo baba é un dos máis habituais na primeira etapa de Rimbaud, e case sempre entraña a idea de noxo, de desprezo, de desesperación, ou ben a de inxenua necidade, e mesmo un claro matiz sexual. Éralle tan querido que mesmo chegou a utilizalo como pseudónimo irónico no seu poema dedicado a Banville, “O que un lle di ó poeta a propósito de flores”, asinado como Alcide -nome real de Heracles ou Hércules- Baba, quizais en alusión á pesada carga que Rimbaud se impuxera daquela: non xa renovar a poesía senón «cambiar a vida» toda.

[6] Que, coido, debemos entender como “esmorecementos” e mesmo “fraquezas”.

[7] Un marido que, a súa volta, tamén está “enfermo” e reprimido, claro está, e que, igual que ela soñaba coa nudez de Cristo, soña «co branco millón de Marías». Frase que, como se enxerga a primeira vista, ten máis dunha connotación psicolóxica. 

[8] Rimbaud era moi dado nesta época a incluír termos médicos, técnicos, cultos…nos seus poemas, mesturados, ás veces, con frases feitas e mesmo vulgares.

 

El maquinista de la Generación 18-19

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Ensaios, Propostas culturais | Posted on 19-05-2010

 

O Centro Cultural Generación del 27 vén de publicar, conxuntamente, os números 18 e 19 de El maquinista de la generación. Un volume, coma sempre, espléndidamente editado e ilustrado, cheo, de cabo a rabo, de artigos ben interesantes sobre aspectos ou textos descoñecidos dos membros, mulleres e homes, daquil grupo. A min cóubome a honra de colaborar cun texto, xa publicado en galego, na Opinión d’A Cruña, verbo de cómo chegaron as miñas maos a primeira edición de Impresiones y paisajes, con dedicatoria incluída, de Federico García Lorca, e unha foto inédita de Emilio Prados con canotier, así coma varios libros que iste utilizou mentres estudaba a carreira de Medicina. Titúlase Tratado de Química Elemental.

En fin que, os e as que podades facervos con istes fermosos números, gozaredes dabondo.

 

CUEVA DE LOS JUDÍOS (Albarracín)

Posted by Xoán Abeleira | Posted in Ensaios, Poemas propios | Posted on 26-12-2009

 

A montaña vai falar por boca do seu Rabí.

É a incontinencia da auga, a súa paixón verbalizada o que agudiza o desespero destas rochas. Durante séculos viron fluír e bulir, ensarillarse entre os seus pés iste fiado seminal que aínda hoxe as mortifica.

A montaña vai falar. Renxe o preludio do trebón.

Riba da aba, as cotovías, e os cirros, e os pedreiros apíñanse pra debelar o Inimigo. As nubes son unha cadea. Os amantes acubillan a súa nudez baixo a Torre. Os mortos congratúlanse en secreto. Treman os balcóns. Liscan os rabaños. Choutan, entolecidos, os cadelos.

Abaixo, na solaina agora gris, na concavidade áspera dos matos, reina o furor do vento. O río perdeu por un intre o seu poder. Bolboretas isabelinas, libélulas e abellóns baten no ar musitando rogativas de clemencia.

Mais nada as resgarda. Nada as defende. Nin sequera a alcazaba das flores. Nin os álamos que se pandean, xemendo de raíz, contra os petóns aguzados.

A montaña vai falar, xaora. A montaña vai racharse ó proferir o seu turbillón encerrado.

Mais o que ecoa, de súpeto, na Gorxa non é un brúo, nin o que chove a arroiar un alude de maldicións, senón unha resina celeste, abafante, a enzoufar os seres e o seren das cousas.

Despois, silencio en recendo. Ceo opalino. Irisacións e escumas ó redor. E a montaña alá enriba. Coma outrora, coma sempre, fosilizada nun xesto. Exposta á ollada dun home que acha nela a simetría da súa anguria.

 

(Poema en prosa, incluído no libro inédito Pan de Ánimas, que hoxe publica o suplemento cultural do ABC de Galicia. A Cova dos Xudeos -unha sorte de boca enorme, na que aniñan os morcegos e varias clases de aves- áchase na parte posterior de Albarracín, e ós seus pés bule o río Guadalaviar.Engado aquí debaixo, o texto que escribín, en castelán, pra Campo Abierto: Antología del poema en prosa en España (1990-2005), editado por Marta Agudo y Carlos Jiménez, y publicado por DVD.)

 

 EL PRIMER POEMA EN PROSA que recuerdo haber escrito sucedió cuando yo tenía diecisiete años, o sea, más de un lustro después de que empezara a cometer mis primeras fechorías. Llevaba por título un verso de Alberti –«Siento esta noche heridas de muerte las palabras»– y, una de dos: o bien, de manera inconsciente, logré trascender el sentimiento que lo había originado o bien la ceguera de mi profesor de literatura, un hombre bueno, de izquierdas, era mayúscula, porque él se dedicó a pasearlo por las demás aulas como si fuera una suerte de diatriba antifranquista, cuando yo, en realidad, creía haber escrito algo – no sabía muy bien qué, aunque sí que era más que una mera “redacción” – acerca de los celos y la ira que me provocaban ciertos compañeros de clase…

¿Que por qué me salió eso? Bueno. Simplemente sucedió, como acabo de decir, aunque imagino que mis lecturas de entonces estaban en la base de ese suceso. Yo ya había leído los poemas en prosa de Baudelaire, pero, sobre todo, había caído bajo el embrujo permanente – porque aún no me he librado – de Rimbaud, a quien acababa de descubrir gracias a un amigo – el raro, en todos los sentidos, de la clase. Ese deslumbramiento coincidió con otro: el que me provocó Lorca, del que llegué a estar –como ya dije en algún artículo – “enfermo”, y supongo que ya había leído, también, sus poemas en prosa. Los de Neruda – de Residencia en la tierra, sobre todo –, creo que fueron algo posteriores, cuando yo ya estaba en la universidad. Y los de Aleixandre. Y los de Cernuda. Y los de Novalis. Y los de Huidobro… Y otros muchos, seguro, que ahora mismo no recuerdo.

Pero aparte de Baudelaire y de Rimbaud, creo que la mayor influencia –o, mejor dicho, identidad, en el sentido que yo le doy a esa palabra– que experimenté fue la de René Char, un poeta del que, en principio, no entendía nada, pero con el que yo me sentía, también, identificado, atraído por ese mismo magnetismo perturbador que tienen, por ejemplo, las esculturas precolombinas, o ciertos paisajes, para mí, chamánicos… Su obra, como la de Lorca, como la de Neruda, como la de Hernández, me marcó tanto, en un momento dado, que devino un lastre para mí – como se nota en ciertos poemas de Umbral del centinela, un poemario que ahora yo no reconozco, pero que confío en reescribir en mi verdadera lengua, el gallego, algún día.

¿Qué por qué seguí escribiendo poemas en prosa? De nuevo tengo que decir que porque sucedió así – y digo la verdad. Y, en ese sentido, creo que soy fiel a lo poco o lo mucho que aprendí de Rimbaud – en especial, traduciéndolo. Es cierto que, a veces, me propongo escribir sobre algún tema determinado, pero nunca, nunca la manera en la que lo voy a hacer. Por eso: si lo que nace, nace “medido”, lo transcribo medido. Si lo que nace, viene en “verso libre”, lo transcribo en verso libre. Y si lo que nace, surge “en prosa”, lo transcribo en esa otra forma de prosa o poesía. O sea: siempre atendiendo al ritmo que impone eso que nace, porque existen – a pesar de lo que creen esos nuevos “versificadores”, que tanta barrila nos dan con su eterno táca–táca – muchas clases de ritmo, y yo, desde luego, a estas alturas de oficio, huyo del endecasílabo y del alejandrino como de la peste. A veces, hasta cuando se me imponen.

Creo que el proceso de Identidades es un buen ejemplo de lo que afirmo. Yo sabía sobre lo que quería escribir pero nunca cómo iba a salir. Recuerdo: la identidad de Munch. Estaba traduciendo la biografía de Dylan Thomas, y, cansado, salí a airearme un poco. Enseguida, sin saber por qué – no estaba pensando en ella, pueden creerme – me asaltó la imagen del cuadro, y, mientras iba andando, se escribió el poema – en verso –, de un tirón. Otros tardaron más. Recuerdo: la identidad de Gauguin. Tuve una reproducción de Oviri clavada en la pared, detrás de mi ordenador, durante meses. No me salía nada. No escuchaba nada. Hasta que un día… llegó. Simplemente sucedió. En verso. Como otros lo hicieron en “prosa”. Quizás – sólo quizás, ahora no lo recuerdo, la verdad –, el único que, premeditadamente, tenía que ser un poema en prosa era el de Rimbaud, porque prefiero Iluminaciones o la Temporada en infierno a la mayoría de sus poemas en verso. (Poemas que, por cierto, siempre fui reacio a traducir en verso blanco o rimado, porque – como arguyo en una nota de mi versión – Rimbaud luchó para zafarse de esa camisa de fuerza, y, desde luego, «inventó», como dice él, nuevas clases de ritmos. Así que no iba a ser yo quién le enmendara la plana.) En ese sentido, creo que Jordi Doce tenía razón cuando comentó, con su habitual generosidad, que «cada poema de Identidades inaugura[ba] su propia poética», o, al menos, su propia forma.

Forma. Forma = Ritmo. Eso es todo lo que yo sé sobre el poema en prosa. Que tiene otro ritmo. Y que cada poema en prosa tiene su propio ritmo. De hecho, y para ser del todo sincero, a veces, una vez sucedido y revisado el poema, he intentado darle cierta estructura, fijándome, eso sí, en que fuera la estructura que el poema estaba pidiendo – el mejor de los casos – o bien la estructura que a mí me parecía más “original” – el peor de los apaños, casi siempre.

En cuanto a si tiene o no futuro el poema en prosa… Supongo que igual que los poemas en verso, que, en mi opinión, es todo el futuro del mundo. Creo sinceramente que, por múltiples razones que no cumple explicar aquí, la poesía escrita sobrevivirá siempre. Y estoy convencido de que, al igual que me sucedió a mí, millones de jóvenes de dieciséis, diecisiete años se entusiasmarán, a lo largo de la mucha o poca historia que le queda a la Humanidad, leyendo a Lorca o a Rimbaud, a Trakl o a Desnos, y de que, cuando menos lo esperen, les sucederá algún poema. En verso o en prosa. Seguro.